Aile Hekimliği

İçinde yaşadığımız yüzyılda hastalıkların yapısında meydana gelen değişiklikler, ölüm nedenlerinin farklılaşması, kronik hastalıkların giderek artan sıklıkla görülmesi, sağlıkta teknoloji ve kaynak kullanımının da önemli boyutlara ulaşması sonucunda insanların sağlık açısından sürekli takibi bağlamı ortaya çıkmıştır.

 Bu hizmeti sunan aile hekimliği uzmanlarının hedef kitlesi yaşayan herkestir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre aile hekimleri kendilerine yapılan başvuruların  % 80 - 90'ına sorunun niteliğinden bağımsız olarak kesin çözüm getirebilmektedirler. Bu başvuru sırasında hastalıklarının çok büyük kısmı tedavi edilir (% 90- 95). Aile hekimleri bir üst sağlık basamağına, (hastanelere) sevk ettiği % 5- 10 oranındaki hastalarını da izler ve onların sorumluluğunu taşır (süreklilik ilkesi).

Aile hekimleri hastalarını sadece tedavi etmez, onları hastalanmadan önce korumaya çalışır. Bu amaçla kişiye yönelik koruyucu hizmetler içinde aşılama, yaşam tarzı değişiklikleri için danışmanlık yapma, bebek ve çocuk izlemi, gebe izlemi, aile planlaması hizmetlerini sunar. Salgın ve bulaşıcı hastalıklar varlığında aile bireylerini bilgilendirir ve koruyucu önlemlerin alınmasını sağlarken çevre sağlığı için gerekli önlemlerin alınması için yerel yönetimlerle işbirliği yapar, diğer tıp dalları ile ortak olarak toplumun sağlığını koruma çalışmalarına aktif olarak katılır. Koruyucu hekimlik aile hekimliğinde önemli bir yer tutar.

Toplumsal ve bireysel sağlığı geliştirme çalışmaları içinde yaşlı sağlığı ve bakımı, seyahat tıbbı ve sporcu sağlığı ile ilgili sorunlar da aile hekimlerinin ilgilendiği konular arasındadır. Kişileri bu konularda bilgilendirerek olası sorunları önlemeye veya en aza indirmeye çalışırlar. Aile hekimleri sağlığın korunması ve artırılması bağlamında hizmet sunduğu birey ve toplumun sağlık eğitiminden de kendini sorumlu tutar. Birey olarak hastasına hastalığı ile ilgili eğitimin yanı sıra sık görülen hastalıklar, bu hastalıkların önlenmesi ve yönetilmesinde bireyin ve toplumun sorumluluğu paylaşmaları için onları bilgilendirir. Sonuç olarak ile hekimlerinin amacı her bireyin sağlık düzeyini yükseltmek ve daha sağlıklı bir topluma ulaşmaktır. Kişilerin talep ettikleri tüm sağlık konularında onları bilgilendirerek kişilerin kendi sağlıkları konusunda daha fazla söz sahibi olmalarını ve kendi kararlarını oluşturabilmelerini amaçlar

Aile hekimi hastalarının farketmedikleri, şikayet etmedikleri sağlık sorunlarından da sorumludur. Hastalarını bilgilendirir, gerekli sağlık kontrollerini yaparak hastalıkları erken dönemde yakalamaya çalışır, hastalıklara karşı alınabilecek önlemleri uygular. Koruyucu hekimlik aile hekimliğinde önemli bir yer tutar.

Aile Hekimliği sağlık sistemiyle ilk tıbbi temas noktasını oluşturur. Danışanlara açık ve sınırsız bir giriş sağlar; yaş, cinsiyet ya da kişinin başka herhangi bir özelliğine bakmaksızın tüm sağlık sorunlarıyla ilgilenir. Sağlık kaynaklarının etkili kullanımını sağlar. Bireye, ailesine ve topluma yönelik kişi-merkezli bir yaklaşım geliştirir (biyopsikososyal yaklaşım). Kendine özgü bir hastayla görüşme süreci vardır. Bu süreç, etkili bir iletişimle doktor ve hasta arasında zaman içinde gelişen bir ilişki kurulmasını sağlar. Sağlık hizmetlerinin hastanın gereksinimleriyle belirlenen sürekliliğini sağlamaktan sorumludur. Hastaların akut ve kronik sağlık sorunlarını aynı anda yönetir.  

Gelişiminin erken evresinde henüz ayrışmamış bir şekilde ortaya çıkan ve acil girişim gerektirebilen rahatsızlıkları yönetir. Uygun ve etkili girişimlerle sağlık ve iyilik durumunu geliştirir. Toplumun sağlığı için özel bir sorumluluk üstlenir. Sağlık sorunlarını fiziksel, ruhsal, toplumsal, kültürel ve varoluş boyutlarıyla ele alır.

 Aile Hekimliği Temel İlkeleri

2002 yılında WONCA- AVRUPA bölgesi Aile Hekimliği/ Genel Pratisyenlik disiplini ve uzmanlık tanımında, disiplinin özellikleri, her uzman aile hekiminin ustalaşması gereken durumlar bildirilmiştir.

Bunlar:

1. Birinci basamak yönetimi:

•             Hastalarla ilk teması yönetme ve seçilmemiş sorunlarla baş etme

•             Tüm sağlık durumlarını kapsayabilme

•             Birinci basamaktaki diğer sağlık çalışanlarının ve diğer disiplin uzmanlarının sunduğu sağlık hizmetini koordine edebilme

•             Etkin ve amacına uygun sağlık bakımı sunumunu ve sağlık hizmeti kullanımını sağlayabilme

•             Hastanın sağlık sistemi içindeki uygun hizmetlerden yararlanmasını sağlama

•             Hastanın savunuculuğunu yapma

2. Kişi merkezli bakım:

•             Hastalarla ve hastanın yaşadığı ortamda oluşan sorunlarla ilgilenirken kişi merkezli bir yaklaşım benimseme

•             Aile hekimliği uygulamasındaki hasta görüşmesi sürecinde hastanın özerkliğine saygı göstererek etkin bir hekim- hasta ilişkisi oluşturma

•             İletişim kurma, öncelikleri belirleme ve (hasta ile) işbirliği yapma

•             Hastanın gereksinimleriyle belirlenmiş sağlık bakımının zaman içindeki sürekliliğini sağlama; süregelen ve koordine bir sağlık bakımı yönetimi

3. Özgün problem çözme becerileri:

•             Özgün karar verme süreçlerini rahatsızlıkların toplum içindeki prevalans ve insidansı ile ilişkilendirme,

•             Öykü, fizik muayene ve laboratuvar incelemelerinden bilgi elde etme ve yorumlamada seçici davranma ve bu bilgileri hasta ile işbirliği içinde uygun bir yönetim planı oluşturmada kullanma,

•             Laboratuvar incelemelerini basamaklı olarak isteme, zamanı araç olarak kullanma ve belirsizliği tolere etme gibi aile hekimliğine uygun çalışma ilkeleri benimseme

•             Gerektiğinde acil girişimde bulunma

•             Erken dönemde ve ayrışmamış durumları yönetme

•             Tanı ve tedavi girişimlerini etkili ve verimli bir şekilde kullanma

4. Kapsamlı yaklaşım:

•             Bireydeki çok sayıda yakınma ve patolojiyi, akut ve kronik sağlık sorunlarını aynı anda yönetme

•             Sağlığı geliştirme ve hastalıkları önleme stratejilerini uygun bir şekilde kullanarak sağlık ve iyilik durumunu geliştirme

•             Sağlığı geliştirme, koruma, tedavi, bakım, hastalık belirtilerinin hafifletilmesi ve rehabilitasyon hizmetlerini yönetme ve koordine etme

5. Toplum yönelimli olma:

•             Var olan kaynakları dengeli bir biçimde kullanarak hastaların bireysel sağlık gereksinimleriyle onların içinde yaşadıkları toplumun sağlık gereksinimlerini karşılama

6. Bütüncül yaklaşım - modelleme:

•             Kültürel ve varoluş boyutlarını dikkate alan biyopsikososyal yaklaşım modelini uygulama.

 Üç Uygulama Alanı

Yetkinleşmiş uygulayıcı aile hekimliği uygulamasında bu yeterliklerini üç önemli alanda kullanır:

A. Klinik Görevler

•             Çok geniş yakınma, sorun ve hastalık yelpazesini ortaya çıktıkları şekliyle yönetebilme

•             Uzun süreli bakım ve izlemde uzmanlaşma

Tıbbi kanıtları ve kişisel deneyimi etkin bir şekilde dengeleme

B. Hastalarla İletişim

•             Hasta görüşmesini yapılandırabilme

•             Hastaya kolayca anlaşılabilir bilgi sunma, girişimleri ve bulguları açıklama

•             Çeşitli duygudurumlar ile uygun şekilde başetme

C. Uygulama Merkezi Yönetim

•             Hastalar için uygun bir ulaşılabilirlik sağlama

•             Uygulama birimini etkin bir şekilde düzenleme, donatma, finansal yönetimini sağlama; uygulama birimi ekibiyle işbirliği yapma

•             Diğer birinci basamak çalışanları ve diğer uzmanlarla birlikte çalışma.

Disiplinin Genel Özellikleri

Kişi merkezli bilimsel bir disiplinin şu üç alanda özellik göstermesi gerekir: Bağlam, tutum ve bilim.

Bağlamsal Görünüm

•             Hastaya, sunduğu öyküye, içinde bulunduğu duruma ve sosyal temeline ilişkin bağlamsal yönleri tanı, karar verme ve yönetimi planlama sürecinde kullanma

•             Hastaya ve çevresine kişisel ilgi gösterme ve hastalığın aile üyeleri ve hastanın geniş çevresi (iş çevresi dahil) üzerindeki olası sonuçlarının farkında olma

Tutumsal Görünüm

•             Kendi yapabileceklerinin ve değerlerinin farkında olma

•             Klinik uygulamanın etik yönlerini ortaya koyma (koruyucu hekimlik, kullanılan tanı araçları, tedavi, yaşam biçimini etkileyen etkenler)

•             Kişisel etik anlayışını belirleme ve buna uygun davranma

•             Çalışma yaşamı ile özel yaşam arasındaki karşılıklı etkileşimin farkında olma ve ikisi arasında denge kurmaya çalışma

Bilimsel Görünüm

•             Bilimsel araştırmaya ilişkin genel ilkeler, yöntemler ve kavramlar ile temel istatistik konusunda bilgili olma (insidans, prevalans, kestirim değeri vb.)

•             Patoloji, semptomlar ve tanı, tedavi ve prognoz, epidemiyoloji, karar verme kuramı, hipotez oluşturma ve problem çözme kuramları ile koruyucu sağlık bakımının bilimsel temelleri hakkında tam bir bilgi sahibi olma

•             Tıbbi literatüre ulaşabilme, okuma ve eleştirel değerlendirme yapabilme

•             Sürekli öğrenme ve kalite gelişimini sağlama ve sürdürme