YUMURTALIK (OVER) BOZUKLUKLARI

Overlerden salgılanan hormonlar
Erişkin bir kadında yumurtalık sağ ve solda birer olmak üzere 2 tanedir ve oval şekilli her biri yaklaşık 7 gram kadardır. Hipofizden FSH ve LH’nın kontrolu ile yumurtalıktan salgılanan başlıca hormonlar östrojen, progesteron ve androjen olup kolesterolden yapılırlar.

Östrojen; Boyun uzaması, kadın tipinin oluşması, sesin ince olması, dudakların büyümesi, kadın tipi kalça oluşması ve memenin büyümesine ile rahmin (uterus) büyümesini sağladığı gibi vajenin kaygan olmasına da katkıda bulunur. Kızlarda koltuk altı ve genital organ civarındaki kıllanma yumurtalıktan salgılanan androjenler aracılığıyla olur. Overden en fazla salgılanan östrojen; östradioldür (E2).
Progesteron; Son kanamadan 14 gün önce (ortalama iki adet (menstrüasyon=regl) ortalaması olan 14’üncü günde) salgılanmaya başlar yani adet döneminin ikinci dönemi denen luteal fazda salgılanır ve vücut ısısının artışını da (0.3-0.5oC) sağlar. Rahim içi tabakanın (endometrium) kabarmasını ve salgılayıcı bir hal almasını, döllenmiş yumurtanın rahimde kalması ve gebeliğin devamı için gereklidir. Progesteron vücutta sıvı birikmesi ve şişkinliklerin önemli bir nedenidir.
Androjen; erkek tipi etki yapan hormonlar olan androjenler (DHEA, testosteron, androstenedion) de salgılanır. En fazla salgılanan androstenediondur.

Kızlarda Puberte (Ergenlik)
Kızlarda ergenliğin başlangıç yaşı değişken olsa da (sosyoekonomik faktörler, kalıtım, ağırlık durumu etkilidir) meme gelişimi 9-11 yaşlarında başlar, takiben koltuk altı ve genital bölge kıllanması başlar. Düzenli adetlerin başlaması ergenliğin tamamlandığını gösterir. Memenin gelişmeye başlaması ile adetlerin başlangıcı arasında ortalama 2 yıl geçer. Adetler başlangıçta düzensiz olur. Fazla ağırlık sahibi kızlar daha erken adet görmeye başlarken, sporla uğraşanlarda ve beslenme bozukluğu olanlarda adet başlangıcı gecikir.

Menstrüasyon
Her sağlıklı erişkin kız veya kadın, değişmekle beraber 28 günde bir adet görür (25-32 gün). Kanama ortalama 4 gündür (2-6 gün). İlk 14 güne folliküler dönem, ikinci 14 günlük döneme ise luteal dönem denilmektedir. Her adet döneminde sağlıklı kişilerin rahmi sanki gebelik oluşacakmış gibi hazırlanır.

KADINLARDA TÜYLENME FAZLALIĞI (HİRSUTİZM)
Hirsutizm kadınlarda siyah kılların olmaması gereken yerlerde (bıyık, çene bölgesi, göğüs araları ve karın gibi) erkeksi tipte büyümesi ve artmasıdır. Üreme çağındaki kadınların yaklaşık % 5-8 kadarında hirsutizm vardır.

Klinik ve Tanı
Tüylenme genellikle bir hormon bozukluğundan olur ve çoğunlukla da ya yumurtalıktan ya da böbreküstü bezinden salgılanan androjenler artar. Ancak bu hastaların önemli bir kısmında da kandaki hormon düzeyleri normal çıkabilir (sebebi bilinmeyen=idiyopatik hirsutizm).
Nadiren prolaktin hormon fazlalığı, böbreküstü (adrenal) bezin fazla çalışması ve bazı ilaçlar hirsutismus yapabilir. Bazen yumurtalık ve adrenal bezdeki bir tümör de hirsutizm yapabilir. Tümör olan hastalarda kıllanma ani başlar, hızla artar, saçlar dökülür, ses kalınlaşır ve erkek tipi bir yapı oluşur. DHEAS aşırı yükselir. Teşhis için over ve adrenal bez tomografi yapılır.

Tanıda testosteron, androstenedion, DHEAS, 17,alfa-hidroksiprogesteron, TSH ve prolaktin hormonlarına bakılmalıdır. Hirsutizm olan kadınların testosteron düzeyi yüksek ise bunların % 65-85 kadarında polikistik over vardır. Adrenal bezlerin büyümesi varsa 17 hidroksi progesteron düzeyi yüksek çıkar. İdiopatik hirsutizminin nedeni bilinmemektedir. Kıl köklerinde testosterona karşı hassasiyet artışı söz konusudur. Polikistik over sendromu olan kadınlarda tüylenme yanında saçlarda dökülme, akne, adet düzensizlikleri olabilir. Bu kadınlarda kilo alma, bozulmuş şeker toleransı ve şeker hastalığı riski vardır.

Tedavi
Altta yatan nedene yönelik olur. Tedavide kozmetik uygulamalar ve/veya ilaç tedavisi gerekebilir. Kıl uzaklaştırıcı etkin uygulamalara rağmen henüz ideal bir tedavi metodu mevcut değildir. Traş önerilmez. Ağda yapılabilir. Lazer epilasyon yapılması ideal bir yaklaşım olabilir.
Kıl folliküllerinin yaşam süresi 6 ayolduğundan hirsütizm tedavisi sabır gerektirir. Bu nedenle ilaç tedavileri (oral kontraseptifler, spironolakton, siproteron asetat, finasterid ve flutamid gibi) ile etkinin görülebilmesi için en az 3-6 ay alınması gerekir. Hirsutizm genellikle ilaç tedavisiyle 6-18 ay boyunca azalır ve daha sonra yeniden durgunluğa girer. Tedavinin etkinliğini gösteren en önemli faktör hastanın kıl almak için ihtiyaç duyduğu periyodun uzamasıdır. Polikistik over varsa metformin faydalı olabilir. Hirsutizmlilerde ağırlık fazlalığı varsa mutlaka ağırlık verilmelidir. Şişmanlık hirsutizmi arttırmaktadır.

POLİKİSTİK OVER SENDROMU
Polikistik over sendromu yumurtalıkta kistlerin olması ile karakterize bir hastalıktır. Kadınların yaklaşık % 5-10’unda bulunur. Bu kadınların çoğu şişmandır, ancak % 25’i zayıftır. Ailesel (genetik) özellik gösterebilen bir hastalıktır. Ailesinde insülin direnci veya insülin bağımlı olmayan şeker hastalığı olanlarda daha fazla görülür. Şişmanlarda polikistik over daha şiddetli seyreder.

Klinik
Şikayetler ergenlik ile birlikte başlayabilir.
•    Adet düzensizliği; ovulasyon (yumurtlama) olmayabilir,
•    Gebe kalmada sıkıntı,
•    Hirsutismus,
•    Ağırlık artışı olabilir,
•    Sivilcelenme (Akne),
•    Saçlarda erkeksi dökülme,
•    Depresyon ve anksiyete,
•    Uykuda solunumun kesintiye uğraması (apne) olabilir.

Sebep ve Tanı
Tam olarak bilinmemekle birlikte bir hormon dengesizliği söz konusudur. Hipofizden LH hormon salgılanmasının fazlalığı ve overden salgılanan androjen hormon fazlalığı over fonksiyonlarını bozar. İnsülin hormonu fazladır ve direnç vardır. Ayrıca androjenler artmış olabilir.
Teşhis için over ultrasonografisi (pelvik USG) ve hormon düzeyleri yapılır. Üçte bir kadarında overlerde kist olmayabilir. Ayrıca; açlık-tokluk kan şekeri, insülin düzeyi, serum lipid profili ve kalp muayenesi yapılmalıdır.

Tedavi
•    Doğum kontrol hapları,
•    İnsülinin etkisini artıran ilaçlar (metformin, pioglitozon vs.),
•    Şişmanlık ile mücadele (yaş, boy ve ağırlığa uygun beslenme disiplini ve egzersiz) yapılmalıdır.

Dr.Mahmut YAZICI
İç Hast. / Endokrin ve  Met. Hast. Uzmanı